స్వరస్థానాలు

గమనిక: నేను శాస్త్రీయ సంగీతం నేర్చుకోలేదు. కేవలం సంగీతం పట్ల ఉన్న ఆసక్తితో దానికి సంబంధించిన విషయాలు తెలుసుకొని, నలుగురికి తెలియజేసే ప్రయత్నం చేస్తున్నాను. విజ్ఞులు ఇది దృష్టిలో ఉంచుకొని, తప్పులు ఉంటే తెలియజేయగలరు; ధన్యవాదపూర్వకంగా సరిదిద్దుకొంటాను.

స్వరస్థానాలు

శాస్త్రీయ సంగీతం నేర్చుకొనే వారికి ద్వాదశ స్వరస్థానాల గురించి తెలుసు. అవి:

1. షడ్జమం,
2. శుద్ధ రిషభం,
3. చతుశ్శ్రుతి రిషభం,
4. సాధారణ గాంధారం,
5. అంతర గాంధారం,
6. శుద్ధ మధ్యమం,
7. ప్రతి మధ్యమం,
8. పంచమం,
9. శుద్ధ ధైవతం,
10. చతుశ్శ్రుతి ధైవతం,
11. కైశికి నిషాదం,
12. కాకలి నిషాదం.

ఉత్తరభారతంలో ఎక్కువగా వినిపించే హిందుస్తానీ శాస్త్రీయ సంగీతంలోనూ ఇవే స్వరస్థానాలు ఉన్నాయి. వాటి పేర్లలో కొద్దిపాటి తేడాలు ఉన్నాయి. పాశ్చాత్య సంగీతంలో కూడా ఇవే పన్నెండు స్వరస్థానాలు ఉన్నాయి.

అయితే, కర్నాటక శాస్త్రీయ సంగీతంలో షోడశ (16) స్వరస్థానాలు ఉన్నాయి. క్రింది పట్టికలో స్వరస్థానాలు పోల్చి చూపబడినాయి. స్థానం చూపించడానికి పాశ్చాత్య పద్ధతిలో ఉదాహరణకి 'C'ని ప్రారంభస్వరంగా తీసుకొనడం జరిగింది.

స్వరం	C	C♯	D	D♯	E	F	F♯	G	G♯	A	A♯	B
షడ్జమం	షడ్జమం S
రిషభం		శుద్ధ రిషభం R1	చతుశ్శ్రుతి రిషభం R2	షట్శ్రుతి రిషభం R3
గాంధారం			శుద్ధ గాంధారం G1	సాధారణ గాంధారం G2	అంతర గాంధారం G3
మధ్యమం						శుద్ధ మధ్యమం M1	ప్రతి మధ్యమం M2
పంచమం								పంచమం P
ధైవతం									శుద్ధ ధైవతం D1	చతుశ్శ్రుతి ధైవతం D2	షట్శ్రుతి ధైవతం D3
నిషాదం										శుద్ధ నిషాదం N1	కైశికి నిషాదం N2	కాకలి నిషాదం N3

పై పట్టికలో స్వరస్థానాలని తేలిగ్గా చెప్పడానికి 'R₁' మొదలైన గుర్తులు వాడబడ్డాయి.

72 మేళకర్త రాగాలు

పై పట్టికని గమనిస్తే, రిషభానికీ – గాంధారానికీ వ్యాప్తిలో కొన్ని స్థానాలు కలిశాయి (overlap in spread). అలాగే, ధైవతానికీ – నిషాదానికీ వ్యాప్తిలో కొన్ని స్థానాలు కలిశాయి. ఇది కర్నాటక సంగీతానికి ఉన్న ఒక ప్రత్యేకత, వైశిష్ట్యం!

ఒక రాగంలో R₁ ఉంటే G₁, G₂, G₃ మూడింటిలో ఏదైనా ఉండవచ్చు. అదే R₂ ఉంటే G₂, G₃ మాత్రమే ఉండవచ్చు. కారణం ఏమిటంటే, రిషభ స్వరస్థానం కంటే గాంధార స్వరస్థానం ఎక్కువ ఉండాలి కదా. ఇక రాగంలో R₃ ఉంటే G₃ మాత్రమే ఉండవచ్చు. అలా రిషభం, గాంధారాల కలయికలో 3+2+1 = 6 రాగాలు ఉండగలవు. అవి:

1. R₁ – G₁
2. R₁ – G₂
3. R₁ – G₃
4. R₂ – G₂
5. R₂ – G₃
6. R₃ – G₃

సరిగ్గా అదే విధంగా, ధైవతం, నిషాదాల కలయికలో కూడా 6 రాగాలు ఉండగలవు. రాగంలో D₁ ఉంటే N₁, N₂, N₃ మూడింటిలో ఏదైనా ఉండవచ్చు. D₂ ఉంటే N₂, N₃ మాత్రమే ఉండవచ్చు. D₃ ఉంటే N₃ మాత్రమే ఉండవచ్చు.

1. D₁ – N₁
2. D₁ – N₂
3. D₁ – N₃
4. D₂ – N₂
5. D₂ – N₃
6. D₃ – N₃

ప్రతి రిషభం–గాంధారాల కలయికకీ ఒక ధైవతం–నిషాదాల కలయిక ఉండగలదు కాబట్టి 6*6 = 36 రాగాలు పుడతాయి. కానీ, మధ్యమాలు కూడా రెండు ఉన్నాయి కాబట్టి 36*2 = 72 మేళకర్త రాగాలు ఉదయించాయి.